هرکی با تمدن تاجیکان

                           در افتاد بر افتاد

               بم گزاری و تخریب زبان تمدن ساز پارسی و راهکارهای پاسداری و نگهداشت پر درخشش آن

زبان گفتاری حوزه تمدنی پارسی

زبان گفتاری یک تمدن به ویژه زبان تمدن پارسی تنها وسیله ارتباط میان انسان‌های این حوزه تمدنی نیست؛ بلکه یکی از مهم‌ترین حاملان حافظه تاریخی، فرهنگ، ادبیات، دانش، هویت و تجربه تمدنی جوامع بشری به شمار می‌رود. هنگامی که زبان پارسی در درازنای یک قرن گذشته از امان الله خان ومحمود طرزی تا به امروز در نتیجه فشارهای سیاسی، اقتصادی، آموزشی، فرهنگی یا اجتماعی از حوزه‌های عمومی زندگی کنار گذاشته شده، مسأله تنها کاهش کاربرد واژگان یا تغییر شیوه گفتار زبان قند پارسی نیست، بلکه بخش‌هایی از میراث فکری و فرهنگی این حوزه تمدنی جامعه نیز در معرض فراموشی قرار گرفته است. یونسکو تأکید می‌کند که هر زبان بازتاب بخشی منحصربه‌فرد از تجربه انسانی است و از دست رفتن آن می‌تواند موجب از دست رفتن دانش فرهنگی و تاریخی شود.

در این کوتاه دیده بانی, مفهوم (تخریب زبان تمدنی پارسی) را به دست بررسی گرفته و سازوکارهایی مانند تحمیل زبانی افغانی (پشتو) بالای آن، تغییر سیاست آموزشی، حذف واژه های زبان تمدنی پارسی از اداره و رسانه، کاهش منزلت اجتماعی، تغییر نام و هویت زبانی، تضعیف انتقال نسلی، و سلطه اقتصادی و فرهنگی زبان مسلط مورد بحث قرار داده می شود. همچنین نشان داده می شود که تماس میان زبان‌ها به‌خودی‌خود عامل نابودی زبان نیست؛ پژوهش‌های جدید تأکید می‌کنند که ساختارهای اجتماعی و اقتصادی و تغییر در الگوی انتقال زبان به نسل بعد نقش مهم‌تری دارند.

نخستین سنگ تهداب پارسی ستیزی وجابجایی پشتون های هندوستان رابه شهرک های شمالی خوراسان وغضب باغ ها, کشتزارها وجایدادهای تاجیکان , اوزبیک ها, هزاره ها وتورکمن ها را امان الله خان با دسیسه بازی محمود طرزی که با دادن سه دختر خود به سه شهزاده آن وقت یعنی شهزاده نصرالله خان, شهزاده عنایت الله خان وشهزاده امان خان, با انفاذ (نظامنامه ناقلین) گذاشت که خیانتی بود بس بزرگ وغیر قابل بخشش.

پس از آن در دهه 30 خورشیدی قرن گذشته یعنی 70 سال پیش از امروز که محمد داود خان به کرسی صدارت وبرادرش محمدنعیم خان برکرسی وزارت معارف وسپس به کرسی وزارت خارجۀ افغانستان تکیه زده بودند, در صدد سرکوب زبان قند پارسی و جایگزینی آن به زبان افغانی برآمده نخست یک زبان شناس فرانسه یی را به بنام بنوست به کابل دعوت واز وی با سوغاتی ها ومهمانی ها پذیرایی گرمی بعمل آورده خواستند تا نقشه های پیشکش نماید تا زبان پارسی را ازافغانستان برچیده و زبان افغانی را جایگزین آن بسازد. بنوست تن به آن توطئه نداده گفت که وی زبان ساز و زبان پرور است نه زبان کش ونمی تواند چنین نقشه یی طرح نماید و رفت پشت کارش. داود خان که نقش امان الله خان و نعیم خان نقش محمودطرزی را در پارسی ستیزی وافغانی پروری, بازی می کردند , دست بردار نبودند . سپس از روسیه بلشویک خواستند تا راه های به زیر آوردن زبان پارسی وبه سرکشیدن زبان افغانی را درافغانستان طراحی نماید. روسیه بلشویک نظر به تجارب خود درکشورهای آسیای میانه که زبان وتمدن وفرهنگ پارسی را تخریب کرده بود, دو کارشناس زبان را به نام های پروفیسور دیرس روسی و پروفیسور عبدالصمد بابایف را از اوزبیکستان روانه کابل کرد و آن دو برنامه بم گزاری را در زبان پارسی نقشه کشی کردند. داود خان و نعیم خان از آنها پرسیدند بم گزاری زبانی چیست؟ آن دو گفتند برای واژه های پارسی, واژه های افغانی بسازید وآن را به زور بجای واژه های پارسی, برمردم بقبولانید. و همان بود که واژه های نامانوس پوهنتون عوض دانشگاه, پوهنزی عوض دانشکده, روغنتون عوض شفاخانه, ژیزنتون عوض زایشگاه, وات عوض خیابان وبه همین ترتیب واژه های افغانی برای رتبه های علمی دانشگاهی, برای رتبه های نظامی وپولیس و نام های جاهای تاریخی وباستانی را به زبان افغانی جاگزین کردند تا تاریخ وفرهنگ وهنر وادبیات این سرزمین به حاشیه کنار زده شود.

از سوی دیگر همان داود خان صدراعظم , نعیم خان وزیرخارجه + علی احمدخان پوپل وزیر نو معارف که سخت پشتونستانخواه برباد کن بودند, دست به دسیسه دیگری برضد تمدن, فرهنگ و زبان گشن بیخ ودیرپای پارسی زدند. داود خان وعلی احمدپوپل وزیرمعارف درسال 1340 خورشیدی به همه مکاتب کشور دستور صادرکردند تا همه معلمان همه مضامین درسی را به زبان افغانی درس بدهند. این دسیسه دوسال ادامه یافت که اکثریت معلمان کشور نه به زبان افغانی آشنایی داشتند ونه مواد درسی به زبان افغانی موجود بود و دانش آموزان هم به زبان افغانی هیچ آشنایی نداشتند. به دنبال این فروپاشی فراگیر دانش و افت آموزشی, فرزندان داود خان ونعیم خان به پدران شان شکایت کردند که دراین دوسال هیچ چیزی یاد نگرفته اند و از فراگیری دروس شان بیخی پس مانده اند و نارضایتی های دیگر. دراین دوسال, داود خان ونعیم خان + علی احمدپوپل وزیرمعارف, از روی مجبوری حاضر شدند تا دستور پیشین خود را مبنی به تدریس همه مضامین به زبان افغانی را لغو نمایند. درپهلوی این پارسی ستیزی این بدبینان تمدن پارسی, تبدیل انجمن ادب وتاریخ به پشتو تولنه که بیشتر به واژه سازی افغانی(پشتو) و مخالفت با زبان پارسی بوجود آمده بود و اشخاصی چون صدیق الله رشتین, گل پاچا الفت و عبدالروف بینوا + عبدالحی حبیبی, هوش و اندیشه شان جعلکاری پته خزانه و دشمنی به تمدن, فرهنگ وزبان پارسی بود که رشد وهمه گیری زبان افغانی را در سرکوب زبان پارسی جستجو میکردند نه به رشد انسانی زبان افغانی (پشتو). تنها این نبود؛ تاسیس وزارت اقوام وقبایل (وزارت پشتون های پاکستان), تاسیس کورس های پشتو برای کارمندان دولتی که در صورت ناکامی 50 روپه تنخواه شان کسر می شد, تاسیس مکتب های خوشحال خان و رحمان بابا برای پسران پشتون های پاکستان که بسیار نا امنی ها ودزدی ها درشهرکابل از همین ها سرمیزد, اعطای اکثریت بورسیه های تحصیلات عالی کشورهای دوست به افغان ها(پشتون ها)ی داخلی و پاکستانی, حمایت از جهالت وکوردلی محمدگل خان مومند پاکستانی رئیس تنظیمیه قطغن وتورکستان مبنی بر تغییر نام های اصیل تاریخی آریایی وخوراسانی ولایات شمال به نام های نامانوس وخیله خند افغانی, از همین دست است. این تخلفات حقوق بشر درحالی از دولت آن وقت افغانستان سرمیزد که دولت افغانستان منثور سازمان ملل متحد واعلامیه جهانی حقوق بشر را مبنی به برابری حقوق انسانی وعدم تبعیض در برابر اتباع کشورهای شان امضا کرده بود مگر قطعا پابند نبود. اگر رشد زبان افغانی با روحیه انسانی و داد محور میبود شاید رشد میکرد نه با دشمنی خشونتبار با زبان پارسی.

بنگرید که خوشحال ختک شاعر پیشکسوت زبان افغانی (پشتو) ضمن اعترافش به نادانی (ناپوهانی) افغانان وهوشیاری خوراسانیان چه میگوید:

درست جهان په ناپوهانو دک دی

ولی زیات په کشی وگوری افغانان دی

هوشیاران یگان یگان په هرمکان شته

چه کثرت یی دی په ملک د خراسان دی

فشرده اینکه, در پایان این نبش کاوی, مجموعه‌ای از راهکارهای علمی برای مستندسازی، آموزش، تولید محتوای دیجیتال، تقویت رسانه‌های زبان، حمایت از نویسندگان و پژوهشگران و ایجاد سیاست زبانی عادلانه پیشکش می‌گردد.

بیایید این گفتمان آزاد را پیگیری نمایم:

در تاریخ بشر، زبان‌ها همواره در تماس با یکدیگر بوده‌اند. واژه‌ها از زبانی به زبان دیگر وارد شده‌اند، ساختارهای زبانی تغییر کرده و گویش‌ها و گونه‌های تازه پدید آمده‌اند. اما وضعیت زمانی متفاوت می‌شود که یک زبان به‌صورت مستمر و نظام‌مند از حوزه‌هایی مانند آموزش، دانشگاه، اداره، رسانه، علم، اقتصاد، ادبیات و فضای عمومی کنار گذاشته شود و واژه های زبان دیگری به دسیسه جایگاه غالب را پیدا کند, آنگونه که اینک بیشتر از یک قرن است که برضد زبان پارسی درافغانستان براه افتاده است.

بخش فرهنگی سازمان ملل یعنی یونسکو , درخالی که زبان مادری هر تبار رابه رسمیت شناخته, زبان را بخشی از میراث فرهنگی و وسیله انتقال دانش و سنت‌ها از نسلی به نسل دیگر می‌داند. بر اساس اسناد یونسکو، زبان زمانی در معرض خطر قرار می‌گیرد که گویندگان آن استفاده از زبان را کاهش دهند یا حکومات یک زبانه قصدا وجبرا بخواهند یک زبان رابر زبان دیگری برتر بدانند تا حوزه‌های کاربرد زبان اصلی محدود شود و انتقال آن به نسل بعدی متوقف یا تضعیف گردد, بمانند افغانستان امروز.

از این نگاه، مسأله زبان را نمی‌توان فقط یک موضوع ادبی دانست؛ بلکه زبان با قدرت، آموزش، اقتصاد، رسانه، هویت و تولید دانش ارتباط مستقیم دارد.

مفهوم زبان تمدنی

منظور از زبان تمدنی (Civilizational Language) زبانی است که در طول تاریخ، علاوه بر کاربرد روزمره، نقش گسترده‌ای در تولید و انتقال دانش، ادبیات، فلسفه، تاریخ، علوم، هنر و اندیشه داشته است.

یک زبان تمدنی معمولاً دارای ویژگی‌هایی مانند موارد زیر است:

1. سابقه تاریخی طولانی؛

2. ادبیات گسترده؛

3. آثار علمی و فلسفی؛

4. میراث مکتوب و شفاهی؛

5. حضور در آموزش و دانشگاه؛

6. ظرفیت تولید واژگان علمی؛

7. شبکه گسترده نویسندگان و پژوهشگران؛

8. نقش تاریخی در ارتباط میان جوامع مختلف.

بنابراین، اهمیت یک زبان صرفاً با تعداد گویندگان آن سنجیده نمی‌شود؛ بلکه عمق فرهنگی و تاریخی و ظرفیت تولید دانش نیز اهمیت دارد, بمانند زبان پارسی.

۳. آیا تخریب یک زبان می‌تواند برنامه‌ریزی‌شده باشد؟

از دیدگاه علمی باید میان دو مفهوم تفاوت گذاشت:

الف) تغییر طبیعی زبان

زبان‌ها در اثر مهاجرت، تجارت، ارتباط فرهنگی، فناوری و تماس میان جوامع تغییر می‌کنند.

این تغییر لزوماً منفی نیست.

ب) فشار سازمان‌یافته زبانی

در مواردی ممکن است سیاست‌های دولتی، نظام آموزشی، ساختار اقتصادی یا نهادهای فرهنگی باعث شوند یک زبان به‌تدریج از حوزه‌های مهم زندگی حذف شود.

یونسکو از عوامل خارجی مؤثر بر به‌خطر افتادن زبان‌ها، عواملی مانند فشارهای نظامی، اقتصادی، مذهبی، فرهنگی و آموزشی را ذکر کرده است. همچنین نگرش منفی جامعه یا حکومت نسبت به زبان خود نیز می‌تواند به کاهش انتقال نسلی آن منجر شود.

بنابراین، استفاده از واژه «دسیسه» درباره یک مورد مشخص باید بر اساس اسناد تاریخی و شواهد قابل بررسی باشد؛ ولی فرایند فشار و جایگزینی زبانی از نظر علمی پدیده‌ای شناخته‌شده است.

شیوه‌های احتمالی تضعیف یک زبان

حذف از نظام آموزشی

یکی از مهم‌ترین راه‌های تضعیف زبان، کاهش حضور آن در آموزش است.

اگر کودکان و جوانان یک زبان را در خانه بشنوند، اما در مدرسه، دانشگاه، علم و محیط حرفه‌ای زبان دیگری را بیاموزند، به تدریج زبان نخست ممکن است از حوزه‌های رسمی عقب‌نشینی کند.

یونسکو تأکید می‌کند که آموزش و ایجاد نقش‌های معاصر برای زبان‌ها از عناصر مهم حفظ حیات زبانی است.

حذف از رسانه

رسانه نقش بسیار مهمی در حیات زبان دارد.

اگر یک زبان در:

• تلویزیون،

• رادیو،

• روزنامه،

• مجله،

• سینما،

• شبکه‌های اجتماعی،

• پادکست،

• وب‌سایت‌ها،

حضور نداشته باشد، نسل جوان ممکن است تصور کند که آن زبان برای زندگی مدرن مناسب نیست.

در نتیجه، رسانه فقط ابزار انتقال خبر نیست؛ بلکه ابزار تولید و بازتولید زبان نیز هست.

تضعیف جایگاه علمی

زبان زمانی قدرتمند باقی می‌ماند که بتواند درباره علوم جدید سخن بگوید.

اگر دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی یک زبان را برای:

• پزشکی،

• حقوق،

• اقتصاد،

• فناوری،

• علوم سیاسی،

• جامعه‌شناسی،

• ارتباطات،

• مهندسی،

به کار نبرند، زبان به تدریج از حوزه تولید دانش عقب می‌ماند.

بنابراین، یکی از مهم‌ترین شاخص‌های حیات یک زبان، توانایی آن برای تولید دانش معاصر است.

تغییر منزلت اجتماعی زبان

یکی از ظریف‌ترین اشکال فشار زبانی، ایجاد این تصور است که:

زبان ما برای علم و پیشرفت مناسب نیست به مانند زبان افغانی (پشتو).

چنین نگرشی ممکن است از بیرون تحمیل شود یا در داخل جامعه شکل بگیرد.

هنگامی که والدین تصور کنند زبان دیگری فرصت اقتصادی و اجتماعی بیشتری برای فرزندانشان فراهم می‌کند، ممکن است انتقال زبان مادری به کودکان کاهش یابد.

یونسکو نیز تأکید کرده است که فشارهای اجتماعی و اقتصادی می‌توانند موجب شوند جوامع زبان خود را کم‌ارزش تصور کنند و به زبان مسلط روی بیاورند.

تغییر نام، برچسب‌گزاری و مسأله هویت زبانی

نام‌گذاری زبان‌ها می‌تواند مسئله‌ای علمی، تاریخی و اجتماعی باشد.

گاهی یک جامعه یک زبان را با یک نام تاریخی می‌شناسد، در حالی که گروه یا نهاد دیگری از نام متفاوتی استفاده می‌کند.

در چنین مواردی، پژوهش علمی باید میان:

• نام تاریخی،

• نام رسمی،

• نام سیاسی،

• نام علمی،

• نام مورد استفاده گویندگان،

تفاوت بگذارد.

تحمیل یک نام خاص بدون بررسی تاریخی و زبان‌شناختی می‌تواند به مناقشه هویتی منجر شود, آنگونه که درافغانستان کنونی کشمکشی را میان نام های تاریخی ونام های جعلی پشتو پدید آورده است.

راه علمی، بررسی اسناد، متون تاریخی، آثار ادبی، فرهنگ‌های لغت، منابع دانشگاهی و کاربرد واقعی زبان در دوره‌های مختلف است.

تخریب ادبیات و میراث مکتوب

زبان تمدنی بدون میراث مکتوب خود قابل تصور نیست.

کتاب‌ها، نسخه‌های خطی، شعر، داستان، تاریخ، فلسفه، فرهنگ‌نامه‌ها، اسناد اداری و آثار علمی، حافظه مکتوب یک زبان را تشکیل می‌دهند.

بنابراین، هر سیاستی که موجب شود:

• کتاب‌ها منتشر نشوند،

• آثار قدیمی دیجیتال نشوند،

• نویسندگان حمایت نشوند،

• آثار علمی ترجمه نشوند،

• کتابخانه‌ها تضعیف شوند،

می‌تواند در درازمدت به کاهش ظرفیت فرهنگی زبان منجر شود.

زبان و فناوری دیجیتال

در قرن بیست‌ویکم، آینده زبان تا اندازه زیادی به حضور آن در فضای دیجیتال وابسته است.

زبان‌هایی که دارای:

• صفحه‌کلید،

• فونت استاندارد،

• فرهنگ لغت دیجیتال،

• موتور جست‌وجو،

• نرم‌افزارهای آموزشی،

• ویکی‌پدیا و دانشنامه،

• کتابخانه دیجیتال،

• هوش مصنوعی،

• تولید محتوای ویدیویی،

هستند، فرصت بیشتری برای حضور در زندگی نسل جدید دارند.

یونسکو نیز فناوری اطلاعات و ارتباطات را یکی از ابزارهای مهم مستندسازی، آموزش و احیای زبان‌ها معرفی کرده است.

پیامدهای تخریب یا تضعیف زبان

تضعیف یک زبان می‌تواند پیامدهای متعددی داشته باشد.

پیامد فرهنگی

بخشی از ادبیات، داستان‌ها، متل ها (ضرب‌المثل‌ها) و دانش شفاهی ممکن است از میان برود.

پیامد تاریخی

با کاهش توانایی خواندن متون قدیمی، ارتباط نسل جدید با گذشته دشوارتر می‌شود.

پیامد علمی

اگر زبان از دانشگاه کنار گذاشته شود، ظرفیت آن برای تولید اصطلاحات و دانش علمی کاهش می‌یابد.

پیامد هویتی

زبان یکی از عناصر مهم هویت فردی و جمعی است.

پیامد تمدنی

از بین رفتن یک زبان می‌تواند موجب از دست رفتن بخشی از دانش و تجربه تاریخی بشر شود.

یونسکو تصریح کرده است که از بین رفتن زبان می‌تواند با از دست رفتن دانش فرهنگی، تاریخی و حتی دانش بومی درباره محیط طبیعی همراه باشد.

زبان تمدنی و جهانی‌شدن

جهانی‌شدن الزاماً دشمن زبان‌های محلی یا تاریخی نیست.

مسأله اصلی عدم توازن قدرت میان زبان‌ها است.

یک فرد می‌تواند هم‌زمان:

زبان مادری + زبان منطقه‌ای + زبان ملی + زبان بین‌المللی

را بیاموزد.

بنابراین، دفاع از زبان مادری نباید به معنای مخالفت با یادگیری زبان‌های دیگر باشد.

هدف سیاست زبانی سالم می‌تواند چندزبانگی متوازن (Balanced Multilingualism) باشد.

پژوهش جهانی درباره ۶۵۱۱ زبان نیز نشان داده است که تماس با زبان‌های دیگر به‌خودی‌خود عامل از بین رفتن زبان نیست؛ بلکه عواملی مانند تعداد گویندگان، جابه‌جایی جمعیت، آموزش و ساختار محیط زبانی در میزان آسیب‌پذیری زبان نقش دارند.

نقش دانشگاه در نجات زبان

دانشگاه باید یکی از مهم‌ترین مراکز حفاظت و توسعه زبان باشد.

دانشگاه‌ها می‌توانند:

1. گروه‌های زبان‌شناسی ایجاد کنند؛

2. فرهنگ‌نامه‌های علمی تدوین کنند؛

3. اصطلاحات علمی جدید بسازند؛

4. متون تاریخی را دیجیتال کنند؛

5. مجلات علمی به زبان منتشر کنند؛

6. پایان‌نامه‌های دانشگاهی به زبان بنویسند؛

7. منابع درسی تولید کنند؛

8. زبان را با فناوری‌های جدید پیوند دهند.

به این ترتیب، زبان از یک میراث تاریخی به یک ابزار زنده تولید دانش تبدیل می‌شود.

نقش ژورنالیزم در حفاظت از زبان

از آنجا که موضوع این پژوهش با حوزه ارتباطات و ژورنالیزم نیز ارتباط دارد، نقش رسانه بسیار مهم است.

ژورنالیست‌ها می‌توانند با:

• تولید خبر،

• گزارش تحقیقی،

• برنامه‌های رادیویی،

• پادکست،

• مستند،

• مصاحبه با زبان‌شناسان،

• انتشار آثار ادبی،

• معرفی کتاب،

• آموزش واژگان علمی،

به زنده نگهداشتن زبان کمک کنند.

رسانه زبان را فقط گزارش نمی‌کند؛ رسانه خود یکی از سازندگان زبان معاصر است.

پیشنهادهای عملی برای مقابله با تضعیف یک زبان

پیشنهاد اول: مستندسازی علمی

تمام منابع تاریخی، ادبی، شفاهی و علمی زبان باید گردآوری و دیجیتال شوند.

پیشنهاد دوم: تقویت آموزش

زبان باید در خانواده، مدرسه، دانشگاه و آموزش بزرگسالان حضور فعال داشته باشد.

پیشنهاد سوم: تولید علم

تولید کتاب‌های دانشگاهی و مقالات علمی به زبان باید حمایت شود.

پیشنهاد چهارم: توسعه رسانه‌ای

ایجاد شبکه‌های تلویزیونی، رادیویی، روزنامه‌ها، مجلات و رسانه‌های دیجیتال به زبان مورد نظر ضروری است.

پیشنهاد پنجم: توسعه فناوری

باید برای زبان مورد نظر:

• OCR،

• Speech Recognition،

• Text-to-Speech،

• Machine Translation،

• Spell Checker،

• فرهنگ لغت دیجیتال،

توسعه یابد.

پیشنهاد ششم: حمایت از نویسندگان

نویسندگان، شاعران، مترجمان، پژوهشگران و روزنامه‌نگاران باید مورد حمایت قرار گیرند.

پیشنهاد هفتم: ایجاد مراکز پژوهشی

تأسیس مرکز مطالعات زبان و تمدن می‌تواند تحقیقات تاریخی و زبان‌شناختی را سامان دهد.

پیشنهاد هشتم: ایجاد بانک واژگان علمی

اصطلاحات جدید علمی باید به‌صورت منظم تدوین، استاندارد و در اختیار دانشگاه‌ها قرار گیرد.

پیشنهاد نهم: همکاری بین‌المللی

دانشگاه‌ها و مراکز علمی کشورهای مختلف می‌توانند برای حفاظت از زبان‌های در معرض فشار همکاری کنند.

پیشنهاد دهم: پرهیز از سیاسی‌سازی افراطی

دفاع از زبان زمانی مؤثرتر است که بر پژوهش، سند، آموزش، تولید علم و فرهنگ استوار باشد، نه بر نفرت از زبان‌ها یا ملت‌های دیگر.

یک برنامه ده‌ساله برای احیای زبان

می‌توان یک برنامه جامع را در پنج مرحله طراحی کرد:

مرحله

اقدام

۱

شناسایی و مستندسازی منابع

۲

ایجاد آرشیو و کتابخانه دیجیتال

۳

تولید منابع آموزشی و دانشگاهی

۴

توسعه رسانه و فناوری زبان

۵

ارزیابی سالانه و اصلاح سیاست‌ها

هدف نهایی باید این باشد که زبان نه‌تنها در خانه و ادبیات، بلکه در دانشگاه، اقتصاد، رسانه، فناوری، سیاست عمومی و فضای دیجیتال نیز حضور داشته باشد.

فرایند

زبان یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های فرهنگی و تمدنی بشر است. تضعیف یک زبان می‌تواند از طریق مجموعه‌ای از عوامل اجتماعی، اقتصادی، آموزشی، سیاسی و فرهنگی اتفاق بیفتد. در برخی موارد، فشار زبانی ممکن است نتیجه سیاست‌های آگاهانه باش.

شواهد یونسکو نشان می‌دهد که زمانی که یک زبان حوزه‌های کاربرد خود را از دست می‌دهد و انتقال آن از والدین به کودکان کاهش می‌یابد، خطر زوال آن افزایش پیدا می‌کند. در مقابل، آموزش، مستندسازی، تولید دانش، رسانه، فناوری و حمایت اجتماعی می‌توانند به حفظ و احیای آن کمک کنند.

بنابراین، بهترین پاسخ به فشار علیه یک زبان، تنها اعتراض لفظی نیست؛ بلکه باید دانش تولید کرد، کتاب نوشت، دانشگاه ساخت، رسانه ایجاد کرد، کودکان را آموزش داد، آثار تاریخی را دیجیتال کرد و زبان را وارد فناوری‌های نوین نمود.

به تعبیر پژوهشی می‌توان گفت:

زبان زمانی واقعاً زنده است که بتواند گذشته را حفظ کند، درباره امروز سخن بگوید و برای آینده دانش تولید کند.

از این رو، مقابله با تضعیف یک زبان تمدنی باید از حفاظت منفعلانه به سوی توانمندسازی فعالانه حرکت کند؛ یعنی زبان نه فقط حفظ شود، بلکه به عنوان یک زبان زنده علمی، ادبی، رسانه‌ای و فناوری‌محور توسعه یابد.

1. UNESCO. Language Vitality and Endangerment. UNESCO Intangible Cultural Heritage Section.

2. Wurm, Stephen A. (Ed.). Atlas of the World’s Languages in Danger of Disappearing. UNESCO Publishing.

3. UNESCO. Towards World Atlas of Languages. UNESCO, 2016/2023.

4. UNESCO. The International Year of Indigenous Languages. UNESCO.

5. Bromham, L. et al. “Global predictors of language endangerment and the future of linguistic diversity.” Nature Ecology & Evolution, 2022.

6. UNESCO. Endangered Languages, Endangered Thought. UNESCO Courier.